Να ζεις αλλιώς μετά τα 60: Η κοινότητα που αλλάζει το τοπίο της γήρανσης στην Ελλάδα

Διαβάζουμε στο Cityportal, άρθρο της Μαρίας Ανθίδου με τίτλο “Να ζεις αλλιώς μετά τα 60: Η κοινότητα που αλλάζει το τοπίο της γήρανσης στην Ελλάδα“, για την πρωτοβουλία του Πανελλήνιου Συλλόγου Ωφελουμένων Συγκατοίκησης Φίλων 60±.

Το παρακάτω κείμενο δεν είναι διαφημιστικό. Είναι το αποτέλεσμα μελέτης του έργου, των στόχων και της φιλοσοφίας μιας ομάδας που μας αφορά όλους. Μιας ομάδας που ξεκίνησε από τη Θεσσαλονίκη και δουλεύει για να δώσει σε ανθρώπους άνω των 60 αυτό που το κράτος δεν τους έχει δώσει ποτέ: μια αξιοπρεπή, αυτόνομη και κοινοτική εναλλακτική στη μοναξιά και στο γηροκομείο. Πιστεύουμε ότι αυτή η συζήτηση πρέπει να γίνει δυνατά και δημόσια.

Υπάρχει μια λέξη, που επανέρχεται σχεδόν σε κάθε επιστημονική μελέτη για την τρίτη ηλικία τα τελευταία χρόνια, ανεξάρτητα από τη χώρα, τη μεθοδολογία ή το ερευνητικό ερώτημα. Η λέξη αυτή είναι μοναξιά. Όχι η μοναξιά της ερημιάς ή της απομόνωσης με τη γεωγραφική της έννοια, αλλά εκείνη η βαθύτερη, πιο ύπουλη μορφή της: η αίσθηση ότι δεν σε περιμένει κανείς, ότι η μέρα σου μπορεί να περάσει χωρίς να ανταλλάξεις με κανέναν τίποτα ουσιαστικό.

Σκεφτείτε τον Γιώργη. 65 χρονών, συνταξιούχος, ζει μόνος σε ένα διαμέρισμα τριών δωματίων στη Θεσσαλονίκη. Δεν είναι άνθρωπος χωρίς οικογένεια. Έχει δύο παιδιά, εγγόνια, παλιούς συναδέλφους, που «κάποτε θα βρεθούμε». Ξυπνά κάθε πρωί και το πρώτο πράγμα που κάνει είναι να ανοίξει την τηλεόραση. Όχι γιατί θέλει να δει κάτι. Γιατί θέλει να ακούσει φωνές. Η σύνταξή του, 820 ευρώ, φτάνει για τα βασικά. Αλλά φέτος το καλοκαίρι χάλασε ο θερμοσίφωνας και ο επόμενος μήνας έγινε εφιάλτης. Δεν τηλεφώνησε στα παιδιά του. Δεν ήθελε να τα ανησυχεί. Δεν αρρωσταίνει βαριά, δεν χρειάζεται φροντίδα, δεν ζητά τίποτα από κανέναν. Απλώς ζει σε έναν χώρο, που έγινε πολύ μεγάλος, με μέρες, που έγιναν πολύ αθόρυβες, με ένα τραπέζι, που στρώνει πάντα για έναν. Αυτή δεν είναι μια μεμονωμένη περίπτωση. Είναι η καθημερινή πραγματικότητα εκατοντάδων χιλιάδων ανθρώπων στην Ελλάδα. Και δεν υπάρχει φάρμακο γι’ αυτό. Υπάρχει μόνο η κοινότητα.

Ένα άλλο παράδειγμα είναι η κυρία Όλγα. Η ιστορία της 90χρονης κυρίας Όλγας: Μια καθηγήτρια από τον Πόντο στη βιοπάλη της Θεσσαλονίκης.  Η μικρή λεπτομέρεια, που κάνει τη διαφορά, στην ιστορία της, είναι η λέξη «σύνταξη»! Μια λέξη, που την κάνει να αδυνατεί να ζήσει μόνη της.

Η έρευνα είναι αδυσώπητη. Η κοινωνική απομόνωση στη μεγαλύτερη ηλικία δεν είναι απλώς ένα συναισθηματικό ζήτημα. Είναι παράγοντας κινδύνου για καρδιαγγειακά, για γνωσιακή έκπτωση, για κατάθλιψη, για πρόωρο θάνατο. Οι μελέτες το δείχνουν ξεκάθαρα: η χρόνια μοναξιά έχει επίπτωση στη θνησιμότητα ισοδύναμη με το κάπνισμα δεκαπέντε τσιγάρων την ημέρα. Κι όμως, η ελληνική κοινωνία εξακολουθεί να αντιμετωπίζει τη γήρανση με έναν συνδυασμό οικογενειακής ευθύνης και γηροκομειακής λογικής, αφήνοντας ανοιχτό ένα τεράστιο κενό ανάμεσα σε αυτές τις δύο επιλογές.

Αυτό το κενό έρχεται να καλύψει μια πρωτοβουλία που, για όσους δεν την έχουν ακόμη γνωρίσει, αξίζει μια προσεκτική και απροκατάληπτη ματιά.

Ο Πανελλήνιος Σύλλογος Ωφελουμένων Συγκατοίκησης Φίλων 60±

Ξεκίνησε από τη Θεσσαλονίκη, την έδρα του κινήματος μέχρι σήμερα, με πρωτοβουλία του Σάκη Καβακόπουλου, ως μια άτυπη ομάδα ανθρώπων, που μοιράζονταν μια κοινή ανησυχία και ένα κοινό ερώτημα: τι γίνεται μετά; Ο Καβακόπουλος δεν ανέμενε επιχορηγήσεις, ούτε θεσμική στήριξη. Είδε ένα κενό, βρήκε ανθρώπους που το ζούσαν και αποφάσισε να κάνει αυτό, που το κράτος δεν είχε σκεφτεί ακόμη να κάνει: να τους φέρει κοντά. Τρία χρόνια αργότερα, μαζί με τα ιδρυτικά μέλη, μεταξύ των οποίων και η Ρίτσα Τζούτζου, ο Σύλλογος αριθμεί πάνω από 15.000 ενδιαφερόμενους από όλη την Ελλάδα και έχει αναπτύξει έναν σκελετό δράσης που συνδυάζει κοινωνική ευαισθησία, πρακτική λογική και επιστημονική τεκμηρίωση.

Το ερώτημα στο οποίο απαντά είναι ταυτόχρονα απλό και βαθύ: μπορώ να ζήσω τα επόμενα χρόνια της ζωής μου με αξιοπρέπεια, αυτονομία και συντροφιά, χωρίς να εξαρτώμαι ούτε από τα παιδιά μου ούτε από ένα ίδρυμα; Η απάντηση που προτείνει ο Σύλλογος είναι ναι, και το μοντέλο μέσα από το οποίο το επιχειρεί ονομάζεται Ευέλικτες Μονάδες Ανεξάρτητης Συμβίωσης, ή ΕΜΑΣ.

Τι είναι οι ΕΜΑΣ και γιατί έχουν σημασία

Ο όρος δεν είναι ελληνική εφεύρεση. Παρόμοιες δομές λειτουργούν εδώ και χρόνια στην Αυστραλία, στον Καναδά, σε πολλές χώρες της Βόρειας Ευρώπης. Ο πυρήνας της ιδέας είναι ο εξής: μπορεί κανείς να έχει τον δικό του ιδιωτικό χώρο και ταυτόχρονα να ανήκει σε μια κοινότητα ανθρώπων με κοινές αξίες, να μοιράζεται κοινόχρηστα σημεία, δραστηριότητες, καθημερινή επαφή.

Αυτό δεν είναι γηροκομείο. Δεν είναι ούτε ξενοδοχείο ηλικιωμένων. Δεν μοιάζει με τίποτα από αυτά, που έχουμε συνηθίσει να φανταζόμαστε, όταν ακούμε τη λέξη «συγκατοίκηση». Είναι κοινοτική κατοίκηση με σεβασμό στην ατομικότητα. Τέσσερις αρχές διατρέχουν το σύνολο του εγχειρήματος: αυτονομία, κοινότητα, υποστηρικτικές υπηρεσίες όταν και εφόσον χρειαστούν, και οικονομική βιωσιμότητα. Όχι ως θεωρητικές διακηρύξεις, αλλά ως πρακτικές επιλογές που σχεδιάζονται βήμα βήμα.

Η ψυχολογική διάσταση: γιατί αυτό το μοντέλο λειτουργεί

Η κοινωνική ψυχολογία μάς έχει διδάξει ότι οι άνθρωποι δεν χρειάζονται απλώς να μην είναι μόνοι. Χρειάζονται αίσθηση ανήκειν, αίσθηση ότι έχουν ρόλο, ότι συμμετέχουν, ότι αποφασίζουν. Αυτή η ανάγκη δεν εξαφανίζεται στα 60 ή στα 70. Αντίθετα, γίνεται πιο επιτακτική, ακριβώς τη στιγμή, που οι παραδοσιακές δομές της εργασίας, της ενεργής γονεϊκότητας, του κοινωνικού ρόλου αρχίζουν να αποχωρούν.

Ο Σύλλογος 60± δεν απαντά σε αυτή την ανάγκη με ένα πρόγραμμα δραστηριοτήτων ή με μια υπηρεσία. Απαντά με κοινότητα. Και αυτή δεν είναι αφηρημένη έννοια. Είναι συγκεκριμένη: κάθε Τρίτη στο καφέ ΕΝΩ στη Θεσσαλονίκη, η Ευαγγελία Παπαθανασίου διευθύνει το θεατρικό εργαστήρι της ομάδας. Κάθε Τετάρτη, τα μέλη συναντιούνται στο καφέ DESIGN στην Καλαμαριά για καφέ, συζήτηση και ανταλλαγή απόψεων. Κάθε Πέμπτη απόγευμα, πάλι στο καφέ ΕΝΩ. Ενδιάμεσα, βραδιές έξω, επίσκεψη στο Μουσείο Πέλλας, ομιλία από την ειδικό Θάλεια Κρητίδου για το πώς μπορούμε να χρησιμοποιούμε το σώμα για να διαχειριζόμαστε ιατρικά ερωτήματα, ξενάγηση από τον ιστορικό Τάσο Καραπαναγιωτίδη στους Κήπους του Πασά στην Άνω Πόλη.

Στη χριστουγεννιάτικη συνάντηση του περασμένου Δεκεμβρίου, η ανακοίνωση για την ίδρυση της ιστοσελίδας της κοινότητας (https://cohouse60plus.gr/) έγινε δεκτή με χαρά και ενθουσιασμό. Δεν ήταν απλώς ενημερωτική συνάντηση, ήταν γιορτή του «μαζί». Αυτά δεν είναι προγράμματα. Είναι τα υλικά από τα οποία χτίζεται η εμπιστοσύνη, που χρειάζεται κανείς για να ζήσει κάποτε δίπλα σε κάποιον, που διάλεξε ο ίδιος.

Η ελληνική πραγματικότητα και το κενό που πρέπει να γεμίσει

Η Ελλάδα γερνά. Αυτό δεν είναι άποψη, είναι δημογραφικό γεγονός. Και όμως, το θεσμικό πλαίσιο για την τρίτη ηλικία παραμένει ουσιαστικά διπολικό: ή οικογένεια ή γηροκομείο. Η μεσαία λύση, αυτή της οργανωμένης, υποστηρικτικής, αυτόνομης κοινοτικής κατοίκησης, απουσιάζει σχεδόν παντελώς.

Ταυτόχρονα, υπάρχουν στις ελληνικές πόλεις εκατοντάδες κτίρια εγκαταλελειμμένα ή υποαξιοποιημένα, διατηρητέα που «αδιατήρητα» υποβαθμίζονται χρόνια τώρα λόγω γραφειοκρατίας και κόστους αποκατάστασης. Ο Σύλλογος βλέπει σε αυτά μια ευκαιρία: επανάχρηση, κοινωνική επένδυση, δημιουργία υποδομών που χρειάζεται η κοινωνία. Το μοντέλο δεν είναι ουτοπικό. Υλοποιείται σε δεκάδες χώρες. Και με τις κατάλληλες δομές χρηματοδότησης, από αυτοχρηματοδότηση μελών έως συνεργασία με δήμους, περιφέρειες και ευρωπαϊκά προγράμματα, μπορεί να υλοποιηθεί και εδώ.

Αυτό δεν συμβαίνει μόνο στην Ελλάδα: τι γίνεται στον υπόλοιπο κόσμο

Η κοινοτική κατοίκηση ηλικιωμένων δεν είναι ιδέα, που γεννήθηκε πρόσφατα. Είναι ένα κίνημα, που ρίζωσε στη Βόρεια Ευρώπη πριν από πέντε δεκαετίες και σήμερα αποτελεί θεσμό σε πολλές χώρες.

Η Δανία είναι το σημείο αναφοράς. Οι αρχιτέκτονες McCamant και Durrett, που εισήγαγαν τον όρο cohousing στη διεθνή βιβλιογραφία, χαρακτηρίζουν ρητά το δανικό μοντέλο ως το παγκόσμιο πρότυπο αναφοράς. Σήμερα υπάρχουν στη χώρα περίπου 250 κοινότητες συγκατοίκησης αποκλειστικά για ηλικιωμένους, με τον δανικό όρο bofællesskab (κοινότητα κατοίκησης) να έχει γίνει πια απλώς μια επιλογή ζωής, εξίσου αποδεκτή με οποιαδήποτε άλλη. (Πηγή: https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/17535069.2018.1465582)

Στις Κάτω Χώρες υπάρχουν πάνω από 300 κοινότητες cohousing, εκ των οποίων οι 231 αφορούν αποκλειστικά ηλικιωμένους, ενώ άλλες 60 βρίσκονται σε φάση σχεδιασμού ή κατασκευής. Η ολλανδική εμπειρία αποδεικνύει ότι το μοντέλο λειτουργεί και σε πυκνοκατοικημένες αστικές περιοχές, όχι μόνο σε περιαστικά ή αγροτικά περιβάλλοντα. (Πηγή: https://en.wikipedia.org/wiki/Cohousing)

Στις ΗΠΑ, από την πρώτη κοινότητα cohousing στο Davis της Καλιφόρνια το 1991, έχουν δημιουργηθεί πάνω από 160 κοινότητες σε 25 πολιτείες, με ακόμη 125 σε φάση ανάπτυξης, και ο αριθμός εκείνων, που απευθύνονται ειδικά σε ηλικιωμένους αυξάνεται συστηματικά. (Πηγή: https://en.wikipedia.org/wiki/Cohousing)

Στην Αυστραλία, έρευνα που χρηματοδότησε το Υπουργείο Οικογένειας και Κοινοτικών Υπηρεσιών της Νέας Νότιας Ουαλίας κατέληξε, ότι το μεγαλύτερο εμπόδιο υιοθέτησης του μοντέλου δεν ήταν οικονομικό, ούτε νομικό, αλλά η εικόνα: οι ηλικιωμένοι συνδέουν ακόμη τη συγκατοίκηση με παρωχημένα πρότυπα ομαδικής διαβίωσης του παρελθόντος. Μόλις το πλαίσιο αλλάζει, μόλις βλέπουν πραγματικά παραδείγματα ανθρώπων σαν κι αυτούς που ζουν καλά σε τέτοιες δομές, το ενδιαφέρον ανάβει. (Πηγή: https://theconversation.com/co-housing-works-well-for-older-people-once-they-get-past-the-image-problem-79907)

Στον Καναδά υπάρχουν 17 ολοκληρωμένες κοινότητες και 42 ακόμη σε φάση διαμόρφωσης ή κατασκευής. (Πηγή: https://en.wikipedia.org/wiki/Cohousing)

Σε όλες αυτές τις χώρες, το κοινό νήμα είναι το ίδιο: η κοινοτική κατοίκηση ηλικιωμένων δεν αναπτύχθηκε από πάνω προς τα κάτω, μέσα από κυβερνητικά προγράμματα. Αναπτύχθηκε από κάτω προς τα πάνω, από ανθρώπους που αποφάσισαν να οργανωθούν. Ακριβώς αυτό που κάνει σήμερα ο Σάκης Καβακόπουλος και η ομάδα του στην Ελλάδα.

Σήμερα εκείνοι, αύριο εμείς

Η φράση αυτή δεν είναι απλώς ένα σύνθημα. Είναι μια από τις πιο ειλικρινείς παρατηρήσεις που μπορεί να κάνει κανείς για τη γήρανση. Τείνουμε να σκεφτόμαστε τα ζητήματα τρίτης ηλικίας ως κάτι που αφορά τους «άλλους». Στην πραγματικότητα, ο καθένας από εμάς, αν ζήσει αρκετά, θα γίνει κάποτε μέρος αυτής της ομάδας.

Το ζήτημα, λοιπόν, δεν είναι μόνο τι κοινωνία χτίζουμε για τους σημερινούς ηλικιωμένους. Είναι τι κοινωνία ετοιμάζουμε για τον εαυτό μας. Η ατζέντα για τα δικαιώματα των ηλικιωμένων στην Ελλάδα παραμένει ουσιαστικά ανοιχτή: η αναγνώριση της Γηριατρικής ως επίσημης ιατρικής ειδικότητας, η ανάπτυξη πολιτικών ενεργού γήρανσης, η δημιουργία φιλικών πόλεων για ανθρώπους κάθε ηλικίας. Όλα αυτά δεν μπορούν να περιμένουν μόνο κυβερνητικές αποφάσεις. Χρειάζονται κοινωνικές πρωτοβουλίες σαν αυτή.

Γιατί αξίζει να τους ακολουθήσεις

Αν είσαι πάνω από 60, ή κοντεύεις σε αυτή την ηλικία, ο Σύλλογος 60± σου προσφέρει κάτι, που δεν βρίσκεις εύκολα αλλού: μια κοινότητα που χτίζεται από ανθρώπους που σε καταλαβαίνουν, γιατί ζουν τα ίδια με σένα. Όχι ένα πρόγραμμα, όχι μια υπηρεσία, αλλά μια παρέα με κοινό όραμα, με καφέ κάθε εβδομάδα, με θεατρικό εργαστήρι, με εκδρομές, με συζητήσεις που έχουν νόημα.

Αν είσαι νεότερος και ανησυχείς για ένα μέλος της οικογένειάς σου, ή αν απλώς σε αφορά το πώς θα μοιάζει η χώρα αυτή σε είκοσι χρόνια, τότε αξίζει να γνωρίσεις αυτή την πρωτοβουλία. Γιατί αυτοί οι άνθρωποι δείχνουν στην πράξη ότι υπάρχει τρίτος δρόμος ανάμεσα στη μοναξιά και στο γηροκομείο. Και αυτό δεν είναι λίγο.

Για να κατανοήσεις σε βάθος τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν σήμερα οι πολίτες μεγαλύτερης ηλικίας στην Ελλάδα, δες το παρακάτω επεισόδιο της εκπομπής «Διαβουλεύσεις» του τηλεοπτικού σταθμού της Βουλής των Ελλήνων. Ο Πρόεδρος της Ελληνικής Γεροντολογικής και Γηριατρικής Εταιρείας Ιωάννης Καραϊτιανός και ο εκπρόσωπος της ΜΚΟ 50+ Hellas Μάνος Καστρινάκης αναλύουν γιατί η γήρανση δεν αφορά μια μειοψηφία, αλλά ολόκληρη την κοινωνία.

Επικοινωνήστε με τον Σύλλογο

Αν αυτό που διαβάσατε σας άγγιξε, αν αναγνωρίσατε τον εαυτό σας ή κάποιον αγαπημένο σας σε αυτές τις γραμμές, μην το αφήσετε να μείνει μια ανάγνωση. Επικοινωνήστε με τον Σύλλογο. Η πόρτα είναι ανοιχτή.
Email: info@cohouse60plus.gr
Τηλ.: +30 2310 053354
Νικηφόρου Ουρανού 15 και Μινώταυρου, κτίριο Γ1, PORTO CENTER, 3ος όροφος, Θεσσαλονίκη, Τ.Κ. 54627

Πηγή: Cityportal